Çarşamba Eşref Saatleri: Hangi Saatler Uğurlu?

Haftanın tam ortasına düşen Çarşamba, ebced ve yıldızname geleneğinde kalemin günü olarak bilinir. Günün sahibi Utarid'dir (Merkür): kâtiplerin, tüccarların, öğrencilerin ve mektup yazanların gezegeni. Bu yazıda Çarşamba'nın 24 gezegen saatini tek tek sıralıyor, bir saatin kaç dakika sürdüğünü varsayımsal bir örnekle hesaplıyor ve bir sözleşme imzası ile bir sınav çalışmasının Çarşamba saatlerine nasıl yerleştirilebileceğini adım adım gösteriyoruz.

Kalemin Günü: Utarid ve Çarşamba

Klasik gök ilminde yedi seyyarenin her biri haftanın bir gününe sahiptir ve Çarşamba Utarid'e ayrılmıştır. Utarid, Güneş'e en yakın gezegendir; gökte hızlı yer değiştirir ve çıplak gözle çoğu zaman yalnızca şafakta ya da akşam alacasında, kısa bir süre için görülebilir. Gelenekte ona yüklenen anlamlar da bu çeviklikle uyumludur: haber, yazı, hesap, alışveriş, öğrenme ve iletişim.

Divan şiirinde Utarid "feleğin kâtibi" (debîr-i felek) diye anılır; kalem tutanların, defter ve hesap işleriyle uğraşanların yıldızı sayılır. Bu yüzden gelenekte Çarşamba; yazı yazmak, sözleşme ve anlaşma metni hazırlamak, alım satım, ders çalışmak, yazışmak ve hesap işlerini görmek için uygun bir gün olarak anılır.

Utarid'in bir özelliği daha vardır: gelenekte mümtezic, yani karışık tabiatlı kabul edilir. Müşteri gibi büyük saadet ya da Zühal gibi büyük nahs sayılmaz; yanında hangi etki varsa onun rengini alır. Çarşamba saatlerini okurken bu nokta önemlidir: Utarid'in günü, içindeki her saatin gezegeniyle birlikte değerlendirilir.

Çarşamba'nın 24 Gezegen Saati

Eşref saatleri saatimizdeki 60 dakikalık dilimler değildir. Gündoğumu ile günbatımı arasındaki süre 12'ye bölünür ve bir "gündüz saati" bulunur; günbatımından ertesi gündoğumuna kadar olan süre de 12'ye bölünerek "gece saati" elde edilir. Gündoğumundan sonraki ilk saat günün gezegenine aittir; sonraki saatler Keldani sırasıyla ilerler: Zühal, Müşteri, Merih, Şems, Zühre, Utarid, Kamer ve yeniden başa. Çarşamba'nın ilk saati Utarid'le açıldığına göre tablo şöyledir:

Tabloda dikkat çeken birkaç nokta var:

• Utarid, gündüzün 1. ve 8. saatinde, gecenin 3. ve 10. saatinde olmak üzere dört kez gelir. Kamer ve Zühal de dörder kez görünür; diğer dört gezegen üçer kez.
• Gecenin son saati Zühal'dir. Sıra Müşteri ile sürer ve ertesi günün, yani Perşembe'nin ilk saati Müşteri'ye düşer. Böylece haftanın günleri birbirine kesintisiz bağlanır.
• Gece için küçük bir uyarı: Tablodaki "gece", Çarşamba günbatımından Perşembe gündoğumuna kadar süren vakittir. Gezegen saatleri günü gündoğumundan başlattığı için bu gece Çarşamba'nın devamı sayılır. Oysa hicri takvimde gün akşamla başladığından Türkçede aynı geceye "Perşembe gecesi" denir. Plan yaparken bu iki adlandırmayı karıştırmamak gerekir.

Bir Saat Kaç Dakika? Varsayımsal Bir Hesap

Gerçek süreler şehre ve tarihe göre değişir; bu yüzden burada saat vermek yerine hesabın mantığını gösteriyoruz. Varsayalım ki bir Çarşamba günü gündoğumu ile günbatımı arası 11 saat 36 dakika, yani 696 dakika olsun. Basitlik için geceyi de günün kalanı kabul edelim: 1440 − 696 = 744 dakika.

• Bir gündüz saati: 696 ÷ 12 = 58 dakika
• Bir gece saati: 744 ÷ 12 = 62 dakika

Bu varsayımla gündüzün n. saati, gündoğumundan (n − 1) × 58 dakika sonra başlar. Örneğin 8. saat (Utarid) gündoğumundan 7 × 58 = 406 dakika, yani 6 saat 46 dakika sonra başlar ve 58 dakika sürer. Yaz aylarında gündüz saatleri 60 dakikayı aşar, kış aylarında kısalır; gece saatleri ise tersine değişir.

Gelenekte Hangi Saatler Öne Çıkar?

• Utarid saatleri (gündüz 1 ve 8, gece 3 ve 10): Günün kendi gezegeni. Yazı, sözleşme, alım satım, ders ve yazışma için Çarşamba'nın en karakteristik saatleri sayılır.
• Müşteri saatleri (gündüz 4 ve 11, gece 6): Gelenekte sa'd-ı ekber. Utarid işlerine bereket niyetiyle başlamak için sıkça tercih edilir.
• Zühre saatleri (gündüz 7, gece 2 ve 9): Sa'd-ı asgar. Gönül alıcı görüşmeler ve uzlaşma gerektiren konuşmalar için uygun görülür.
• Şems ve Kamer saatleri: Neyyireyn, yani iki ışık. Şems görünürlük ve resmî işlerle, Kamer hareket, haber ve kısa işlerle ilişkilendirilir.
• Zühal saatleri (gündüz 3 ve 10, gece 5 ve 12) ile Merih saatleri (gündüz 5 ve 12, gece 7): Nahs-ı ekber ve nahs-ı asgar. Gelenekte yeni bir sözleşmeye ya da anlaşmaya başlamak için temkinle bakılır.

Utarid'in karışık tabiatı burada da kendini gösterir: Çarşamba'nın Müşteri ve Zühre saatleri, kalem işine yumuşaklık ve bereket katan saatler olarak okunur.

Örnek Plan: Bir Sözleşme ve Bir Sınav Gecesi

Varsayımsal bir aile düşünelim. Kerem küçük bir çeviri bürosu işletiyor ve Çarşamba günü bir yayınevi ile sözleşme imzalayacak. Kız kardeşi Elif ise Perşembe sabahki sınavına hazırlanıyor. Yukarıdaki 58 ve 62 dakikalık varsayımla günü şöyle planlıyorlar:

1. Gündüz 1. saat, Utarid: Gündoğumuyla başlar ve büro henüz açılmamıştır. Kerem bu saati sözleşme metnini son kez okumaya ve sorularını not etmeye ayırır; kalem işi, kalemin saatinde.
2. Gündüz 3. saat, Zühal: İmza için seçilmez. Kerem bu aralıkta dosyalama ve rutin işlerle uğraşır.
3. Gündüz 4. saat, Müşteri: Gündoğumundan 2 saat 54 dakika sonra başlar. Yayınevi ile ön görüşme telefonu bu saate alınır.
4. Gündüz 7. saat, Zühre: 5 saat 48 dakika sonra başlar. Ücret ve teslim tarihi üzerindeki son pazarlık, uzlaşma saatinde yapılır.
5. Gündüz 8. saat, Utarid: 6 saat 46 dakika sonra başlar. İmza bu saate bırakılır; Zühre'nin uzlaşmasından Utarid'in kalemine geçilir.
6. Gece 3. saat, Utarid: Günbatımından 2 × 62 = 124 dakika, yani 2 saat 4 dakika sonra başlar. Elif yeni konuların özetini bu saatte çıkarır. Bir önceki Zühre saatini hafif tekrarla geçirmiştir.
7. Gece 5. saat, Zühal: Günbatımından 4 saat 8 dakika sonra başlar. Elif bu saatten önce kitabı kapatır; sınav sabahı için uyku da en az çalışma kadar önemlidir.

Plan düzgün görünüyor; ama gelenek burada önemli bir soru daha sorar: Bu saatler Kerem'e ve Elif'e aynı ölçüde mi uyar? Ebced geleneğinde her ismin bir hâkim gezegeni vardır. Utarid saati, hâkim gezegeni onunla uyumlu biri için çok verimli olabilir; başka biri için aynı saat sıradan geçebilir. Aynı evde, aynı Çarşamba gününde iki kardeşin en güçlü saatleri birbirinden farklı çıkabilir. Genel tablo herkes için aynıdır; kişisel uyum ise isme özel bir hesap gerektirir.

Çarşamba Hakkındaki Halk İnançları

Halk arasında Çarşamba'ya, özellikle Safer ayının son Çarşambası'na uğursuzluk yükleyen inançlar anlatılır. Bu inançlar ihtiyatla ele alınmalıdır. Buhârî ve Müslim'in rivayet ettiği bir hadiste "Safer yoktur" buyrulmuş, uğursuzluk saymak (teşe'üm) açıkça reddedilmiştir. İslam âlimleri de günleri ve ayları uğursuz saymayı doğru bulmaz. Eşref saatleri geleneği bir uğursuzluk listesi değil, işe uygun vakti seçmeye yönelik bir zamanlama kültürüdür. Gelenekteki "nahs" ifadeleri de kader hükmü değil, temkin tavsiyesi olarak okunmalıdır.

Bu yazı ebced ve yıldızname geleneğindeki zamanlama anlayışını tanıtmak amacıyla hazırlanmıştır. Hiçbir saat sonucu garanti etmez; emek, hazırlık ve tevekkülün yerini tutmaz.