Nadir Kız İsimleri: Az Bilinen ve Anlamlı İsimler

Bazı isimler vardır; duyduğunuzda "Bunu daha önce hiç duymamıştım ama ne güzelmiş" dersiniz. Çoğu aslında yeni değildir: büyükannelerin kuşağında, eski mecmualarda, divan şiirinde ya da Anadolu'nun bazı köşelerinde yaşamış, sonra yavaş yavaş seyrekleşmiştir. Bu yazıdaki 33 kız ismi tam olarak böyle isimlerdir: bugün az duyulan ama sözlüklerde karşılığı olan, anlamı belli, gerçek isimler.

Önemli bir ayrım: nadir isim ile uydurma isim aynı şey değildir. Kulağa hoş gelsin diye harfleri birleştirilmiş, anlamı olmayan bir sözcük nadir değil, sadece kaynaksızdır. Listedeki her ismin kökeni (Arapça, Farsça ya da Türkçe) ayrıca belirtildi. "Nadir" derken bir istatistik iddiasında bulunmuyoruz; kastettiğimiz, bu isimlerin günümüzde sık rastlanan isimler arasında olmamasıdır.

Tabloları Okumadan Önce

Ebced değeri, ismin Arap harfleriyle yazılışındaki harflerin klasik ebced karşılıklarının toplamıdır. Sondaki yuvarlak te (ة) he gibi 5 sayıldı; tek başına duran hemze (ء) değer almadı; Farsçaya özgü harfler kendi asıl harflerinin değerini aldı (گ = 20, ژ = 7). Türkçe isimlerin Osmanlıca yazımı tek değildir; farklı bir imlâ farklı bir toplam verir. Bu yüzden tablodaki sayıyı bir başlangıç noktası olarak görün.

Ay, Gümüş, Altın ve İnci

Eski isim verme geleneğinde değerli olan her şey bir kız ismine dönüşebilirdi: ayın ışığı, gümüşün beyazlığı, incinin kusursuzluğu.

Mehlika ve Dürdane karma isimlerdir: Mehlika'da Farsça "mah" (ay) Arapça "likâ" (yüz) ile, Dürdane'de Arapça "dürr" (inci) Farsça "dâne" (tane) ile birleşir. Osmanlı Türkçesinde bu tür birleşimler çok yaygındı; köken sütununda ismi kuran asıl kalıbı esas aldık.

Bahar, Çiçek ve Çiy

Doğadan gelen isimler arasında lale, nergis gibi sık duyulanların yanında, artık pek az kullanılan zarif örnekler de var. Bu gruptaki Türkçe isimler özellikle dikkat çekici: Alkım, gökkuşağının Türkçedeki eski adlarından biridir.

Jale ile Tanyeli aynı sabahın iki ayrı resmi gibidir: biri yaprağın üzerindeki çiy tanesi, öteki gün doğarken esen serin rüzgâr. Bengisu ise eski Türkçedeki "bengü" (ebedî) sözcüğünden gelir ve masallardaki âb-ı hayatın Türkçe karşılığıdır.

Güzellik ve Gönül

Divan şiirinin sevdiği kelimelerden doğan isimler bu grupta. Çoğu Farsçadır ve kulağa hem eski hem şaşırtıcı biçimde taze gelir.

Nigâr ile Ruhsar, divan şiirinde sevgilinin yüzünü anlatan kelimelerdir; Mihriban ise Türkçeye "sevecen, şefkatli" anlamıyla yerleşmiş ve aynı adlı ünlü bir şiir ve şarkıyla da tanınır. Necla bu gruptaki tek Arapça isimdir ve klasik Arap şiirinde güzel gözü anlatan sıfatlardan gelir. Aybike'deki "bike" ise eski Türkçede "hanım, bayan" demektir. Aynı temada olsalar da bu isimlerin her biri başka harflerden, dolayısıyla başka bir ebced dokusundan oluşur. Bir ailede hangisinin daha dengeli duracağını, ancak anne ve babanın isimleriyle birlikte bakınca görebilirsiniz.

Ahlak, Akıl ve Temizlik

Bu grubun tamamı Arapçadır ve her biri bir karakter özelliğini anlatır. Annelerimizin ya da büyükannelerimizin kuşağında daha sık rastlanan bu isimler bugün az duyuluyor; ama anlamları hiç eskimedi.

Küçük bir ebced merakı: Lâtife'nin değeri 134'tür. Esmâ-i Hüsnâ'dan Latîf (لطيف) 129 eder; ismin sonundaki yuvarlak te 5 ekler ve 134'e ulaşılır. Aynı kökten gelen iki kelimenin değerleri arasındaki fark çoğu zaman yalnızca bir harften doğar.

Kıymet, Emanet ve Kutluluk

Son grupta bir çocuğun aileye ne ifade ettiğini anlatan isimler var. Nadide'nin anlamı bu yazının konusunu da özetler: "görülmemiş, eşi az bulunur."

Hüma, İran ve Türk edebiyatlarında gölgesi kimin başına düşerse onu bahtlı kıldığı anlatılan efsanevi kuştur; isim olarak "devlet kuşu" anlamıyla kullanılır. Bu bir edebî imgedir, isme bir talih biçmek anlamına gelmez.

Aynı Sayı, İki Ayrı İsim

Tabloları dikkatle tararsanız bir tesadüf görürsünüz: Dürdane (دردانه) ile Nevbahar (نوبهار) aynı değeri taşır, 264. Biri inci tanesi, öteki ilkbahar demektir; harfleri de tamamen farklıdır. Harf sayısına bakıldığında Dürdane'de Toprak harfleri (د ر د), Nevbahar'da ise Hava harfleri (ن و ب) çoğunluktadır (klasik tasnife göre; bazı müelliflerde farklı tasnif vardır). Yani iki ismin toplamı aynı olsa da iç dengeleri farklıdır ve bir aileye aynı biçimde oturmazlar. Ebced geleneğinde asıl soru "bu sayı iyi mi?" değil, "bu isim bu ailenin isimleriyle nasıl bir bütün oluşturuyor?" sorusudur.

Nadir İsim Seçerken 4 Soru

1. Kolay söyleniyor ve yazılıyor mu? Şükûfe ya da Nigâr gibi şapkalı ve Türkçeye özgü harfli isimler zariftir ama her ortamda doğru yazılmayabilir. Çocuğunuzun bu ismi okulda, ileride yurt dışında nasıl telaffuz ettireceğini bir kez düşünün.
2. Anlamını kaynağıyla anlatabiliyor musunuz? "Ne demek?" sorusu nadir isimlerde hiç bitmez. Kısa ve doğru bir cevabınızın olması, çocuğun ismini sahiplenmesini kolaylaştırır. Anlamı bulunamayan bir isimden uzak durmak en sağlam yoldur.
3. Soyadı ve kardeş isimleriyle ses uyumu nasıl? Uzun bir isim (Ferhunde, Nevbahar) kısa bir soyadıyla, kısa bir isim (Jale, Ziba) uzun bir soyadıyla genellikle daha dengeli durur. Yüksek sesle birkaç kez söylemek iyi bir testtir.
4. Ailenin isimleriyle nasıl bir bütün oluşturuyor? Ebced geleneğinde bir ismin tek başına değeri hikâyenin yalnızca başıdır. Anne ve babanın isimlerindeki harf ve element dağılımı, çocuğun isminin bu bütüne denge mi yoksa tekrar mı getirdiğini belirler. Bu soruyu bir listeden cevaplamak mümkün değildir; her aile için ayrı hesap gerekir.

Liste Bir Başlangıçtır

Bu tablolar size anlamı güzel ve az duyulan isimlerden bir seçki sunuyor. Ama hangisinin sizin ailenize yakıştığını sayılar tek başına söylemez. Aklınızda bir isim varsa, onu anne ve babanın isimleriyle yan yana koyup ebced değerlerini, elementlerini ve yıldızlarını birlikte görmek, kararınızı çok daha bilinçli verir.

Not: İsimlerin anlamları yaygın sözlük karşılıklarına dayanır; bazı isimlerin başka yan anlamları da vardır. Ebced yorumları geleneğe dayalı bir bakış açısıdır; bir ismin kişinin hayatını belirlediği iddiasında bulunmaz.