Şems (Güneş) Yıldızname'de Ne Anlama Gelir?

Gökyüzündeki yedi seyyare içinde herkesin aynı anda, hiçbir alet ve bilgi gerektirmeden gördüğü tek ışık Güneş'tir. Zühal'i bulmak için nereye bakacağınızı bilmeniz, Utarid'i yakalamak için şafağı kollamanız gerekir; Şems ise kimseye kendini aratmaz. Yıldızname geleneğinin Şems'e yüklediği anlamların neredeyse hepsi bu basit gözlemden doğar: görünmek, aydınlatmak, merkezde durmak. Bu yazıda Güneş'in eski adıyla Şems'i bir burç olarak değil, bir gezegen olarak ele alıyoruz: yedi seyyare içindeki yerini, Pazar gününün saatlerini, Ay ile kurduğu ortaklığı ve isminde Şems ağır basan kişinin gelenekteki portresini.

Yedi Seyyarenin Ortasındaki Işık

Bugünkü astronomide Güneş bir yıldızdır, gezegen değildir. Eski gök ilminde ise "seyyare", yani sabit yıldızların önünde yer değiştiren gök cismi sayılırdı ve bu yüzden Güneş ile Ay da yedi seyyarenin içinde yer alırdı. Klasik dizilişte bu yedi gök cismi uzaktan yakına şöyle sıralanır: Zühal, Müşteri, Merih, Şems, Zühre, Utarid, Kamer. Şems tam dördüncü sıradadır; üç gezegen onun üstünde, üç gezegen altında kalır. Gelenekte Güneş'e "hükümdar" denmesinin bir sebebi de bu orta yerdir: kendi ışığıyla dizinin kalbinde durur.

Klasik tabiat anlayışında Şems sıcak ve kuru kabul edilir. Gelenekte hükümdarı, devleti, babayı, büyükleri, şerefi ve şöhreti temsil eder. Kelimenin kendisi de ilgi çekicidir: Arapça شمس üç harften oluşur ve ebced değeri 400'dür. Kur'an'da adını taşıyan bir sure vardır (Şems Sûresi, 91. sure); Rahmân Sûresi'nin 5. âyeti ise Güneş ile Ay'ın bir hesaba göre hareket ettiğini bildirir. Ebced geleneği gök cisimlerine bu "hesap" fikrinden bakar; onları kendi başına tesir eden güçler olarak değil, zamanın ve düzenin işaretleri olarak okur.

Neyyireyn: İki Işığın Ortaklığı

Eski metinlerde Şems ile Kamer birlikte anıldığında "neyyireyn", yani "iki aydınlatıcı" denir. Biri günü, öteki geceyi yönetir. Aralarındaki fark, geleneğin bütün sembolizmini özetler: Şems'in ışığı kendindendir, Kamer'in ışığı ise Güneş'ten alınmış ve yansıtılmış ışıktır. Bu yüzden gelenekte Şems baba, Kamer anne ile; Şems açıkta olanla, Kamer içte ve gizlide olanla eşleştirilir.

Burçlara bakınca da bu ikili ayrı durur. Öteki beş gezegen ikişer burç yönetirken neyyireyn yalnızca birer burç yönetir: Kamer Yengeç'i, Şems Aslan'ı. Aslan'ın elementi ateştir; Şems'in sıcak ve kuru tabiatı da bu ateşle uyumlu kabul edilir. Aslan'ın kendi portresini ayrı bir yazıda ele aldık; burada konumuz burç değil, burcun arkasındaki gezegen.

Şems'in Gelenekteki Karşılıkları

Tablodaki her satır klasik karşılıklardır ve "gelenekte" kaydıyla okunmalıdır; bir kişinin altın taşıması ya da Pazar günü iş yapması tek başına hiçbir sonuç doğurmaz.

Pazar Günü Saatleri: Gün Şems'le Açılır

Gezegen saatlerinde (eşref saatleri) gün doğumundan gün batımına kadarki süre 12'ye bölünür; her parça bir gündüz saatidir. Gün batımından ertesi gün doğumuna kadarki süre de 12'ye bölünür ve gece saatlerini verir. Günün ilk saati o günün gezegenine aittir, sonraki saatler şu sırayla gelir: Zühal, Müşteri, Merih, Şems, Zühre, Utarid, Kamer ve yeniden başa. Pazar Şems'in günü olduğu için Pazar'ın gündüz saatleri şöyle dizilir:

1. Şems
2. Zühre
3. Utarid
4. Kamer
5. Zühal
6. Müşteri
7. Merih
8. Şems
9. Zühre
10. Utarid
11. Kamer
12. Zühal

Gece saatleri Müşteri ile başlar ve sıra aynı düzende sürer; Şems gecenin 3. ve 10. saatlerinde yeniden gelir. Böylece Pazar'ın yirmi dört saatinden dördü Şems'e düşer. Gecenin son saati Utarid'dir; dizide ondan sonra Kamer gelir ve Pazartesi'nin ilk saati gerçekten de Kamer'in saatidir. Haftanın gün adları ile saat dizisi bu şekilde birbirine kusursuzca bağlanır.

Saatlerin süresi mevsime ve şehre göre değişir; yazın gündüz saatleri uzun, kışın kısadır. Bu yüzden saat dizisini bilmek yeter, dakikayı bulmak için o günün gün doğumu ve gün batımı saatleriyle hesap yapmak gerekir. Önemli olan şudur: bu genel tablo herkes için aynıdır. Bir Şems saatinin sizin için ne ifade ettiği ise kendi hâkim yıldızınızla ilişkisine bağlıdır.

Herkesin Gördüğü Gezegen: Görünürlük mü, Kibir mi?

Güneş saklanamaz. Gelenekte isminde Şems'in tesiri ağır basan kişi de bu özelliği taşır: işini açıkta yapar, perde arkası hesaplardan hoşlanmaz, sözünü yüze söyler. Otoritesini rütbeden çok görünür emekten alır; insanlar ona yön sorar, çünkü o zaten ortadadır. Dürüstlüğü bir erdem olduğu kadar bir mecburiyettir, çünkü ışık altında olan biri yalanı uzun süre taşıyamaz.

Ancak klasik gök ilminde dikkat çekici bir kavram vardır: Güneş'e fazla yaklaşan gezegen "muhterik", yani yanmış sayılır; Güneş'in parıltısı onu görünmez kılar. Şems'in gölge yanı tam buradadır. Işığı güçlü olan, farkında olmadan çevresindekileri görünmez yapabilir. Bir başka ince nokta: Güneş hiçbir gölgeyi görmez, çünkü baktığı her yer aydınlıktır. Şems mizacı da başkalarının durduğu gölgeyi, kırgınlığı ya da yorgunluğu fark etmekte gecikebilir.

Gelenek bu dengeyi çiftler halinde düşünür:

• Görünürlük ile gösteriş: Biri emeğin doğal sonucudur, öteki emeğin yerine geçmeye çalışır.
• Otorite ile tahakküm: Biri yol gösterir, öteki yolu tek başına seçer.
• Şeref ile alınganlık: Biri adını korur, öteki her eleştiriyi adına saldırı sayar.
• Cömertlik ile minnet beklemek: Güneş ısıttığından teşekkür istemez.

Bu çiftlerin hangi tarafının öne çıktığını gezegenin kendisi belirlemez; geleneğe göre ismin öteki harfleri ve kişinin kendi terbiyesi belirler. Aynı ışık, bir isimde sıcaklık olarak, başka bir isimde göz kamaştırma olarak okunabilir.

Şems Sizin Yıldızınız mı?

Burada sık yapılan bir karışıklığı düzeltmek gerekir. Yıldızname burcu Aslan çıkan kişinin burç hâkimi elbette Şems'tir; ama ismin hâkim yıldızı ayrı bir okumadır. Gelenekte bu yıldız, kişinin kendi isminin harfleri annesinin ismiyle birlikte değerlendirilerek bulunur. Bu yüzden burcu Koç ya da Balık olan birinin isminde Şems belirgin olabilir; Aslan burcu taşıyan birinde ise başka bir gezegen öne çıkabilir. Genel bir yazının söyleyebileceği bu kadardır: Şems'in sizin isminizde ağır basıp basmadığı ancak sizin isminiz ve annenizin ismi birlikte okunduğunda ortaya çıkar.

Zamanın da bir hâkimi vardır. Yıllık okumalarda her yıl bir yıldızın ve elementin etkisi altında değerlendirilir. Hâkimi Şems olan bir yıl, kendi yıldızı Şems'le uyumlu olan biri için başka, ışığı bu kadar güçlü bir dönemde gölgede kalmaya yatkın biri için başka anlam taşır. Yılın sizin için aydınlatan mı yoksa yoran bir ışık mı olduğu, yılın hâkimi kendi ebced değerinizle yan yana konduğunda anlaşılır.

Gelenek Ne Der, Ne Demez?

İslâm âlimlerinin büyük kısmı yıldızlara bağımsız bir tesir atfetmeye karşı temkinli olmuştur; ebced ve yıldızname geleneği de en sağlıklı haliyle bir kader hükmü değil, bir tefekkür ve kendini tanıma aracı olarak okunur. Şems'in mizacı bir yatkınlık tarifidir: kimseyi lider yapmaz, kimseyi kibirli kılmaz. Işığın nasıl kullanılacağı kişinin kendi seçimidir.

Bu yazı ebced ve yıldızname geleneğine dayanan genel bilgiler sunar; kesin hüküm, kehanet ya da garanti içermez. Maden ve renk karşılıkları geleneksel sembollerdir, sağlıkla ilgili bir amaç taşımaz.