Arap Geleneğinde Ebced: Hisab el-Cümmel Nedir?

Türkçede "ebced hesabı" dediğimiz sistemi bir Arap okura anlatmaya kalksanız, büyük ihtimalle size başka bir isimle cevap verir: hisab el-cümmel. "Ebced" kelimesi Arapçada da bilinir ve kullanılır; ama harflere sayı vererek yapılan hesabın klasik adı budur. Bu yazıda sistemi bir de kendi dilinden, Arap geleneğinin gözünden okuyoruz: adı ne anlatıyor, harfler neden bugünkü alfabe sırasıyla değil de tuhaf görünen sekiz kelimeyle ezberleniyor, Doğu ile Batı İslam dünyası neden birkaç harfte ayrışıyor ve bu sayılar yüzyıllar boyunca nerelerde kullanıldı?

Bir sistemin adı: حساب الجمل

Arapça yazılışı حساب الجمل, okunuşu ḥisāb al-jummal. "Hisab" hesap demektir. "Cümmel" kelimesinin kökeni üzerine farklı açıklamalar bulunur; yaygın olarak "toplam, yekûn" anlamı taşıyan cümle kökü ile ilişkilendirilir. Bu açıklama sistemin işleyişiyle de örtüşür: bir kelimenin harfleri tek tek sayıya çevrilir, sonra hepsi toplanır ve kelime tek bir yekûna iner.

Osmanlı Türkçesinde aynı terim hesâb-ı cümel şeklinde de geçer. Gündelik dilde ise sistem, ezber dizisinin ilk kelimesinden adını alır: ebced. Kısacası "ebced" bir dizinin başlangıcıdır, "hisab el-cümmel" ise o dizinin bir hesap yöntemi olarak adıdır.

Sekiz kelimelik ezber

Arap alfabesindeki 28 harf, hisab el-cümmelde sekiz kelimeye bölünerek ezberlenir. Bu kelimelerin sözlük anlamı yoktur; harfleri sırayla akılda tutmayı sağlayan kalıplardır. Aşağıdaki tabloda her kelimenin harfleri ve Doğu (Meşrikî) geleneğindeki değerleri yer alıyor:

Tabloya dikkatle bakınca sistemin mantığı kendini ele veriyor. İlk dokuz harf (ا'dan ط'ya) birlerdir, sonraki dokuz harf (ي'dan ص'a) onlar, ardından gelen dokuz harf (ق'dan ظ'ya) yüzlerdir; en sondaki غ ise tek başına 1000'i temsil eder. Böylece 28 harfle 1'den 1000'e kadar bütün basamaklar karşılanır. Sekiz kelimenin toplamları bir araya getirildiğinde alfabenin tamamının değeri 5995 eder.

Bir ayrıntı daha: Son iki kelime, yani ثخذ ve ضظغ, tesadüfen sonda değildir. Dizinin ilk 22 harfi, Arapçadan çok daha eski olan Sami alfabelerinin (Arami ve İbrani yazılarında görülen) harf sırasını izler. Arapçaya özgü altı ses ise bu eski sıranın sonuna eklenmiştir. Değerlerin büyük olması da bu yüzdendir.

Ebced sırası ile hece sırası

Bugün Arapça öğrenen bir çocuğun ezberlediği alfabe ebced sırası değildir. Okullarda ve sözlüklerde kullanılan, harfleri benzer şekillerine göre yan yana dizen sıraya hecâî (Arapçada hijā'ī) sıra denir: ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن ه و ي. Bu dizide noktaları dışında aynı biçimdeki harfler (ب ت ث ya da ج ح خ gibi) bir aradadır; öğrenmeyi kolaylaştırır ama harflerin sayı değerleriyle hiçbir ilgisi yoktur.

Yani Arap yazısında iki ayrı sıra yan yana yaşar: biri okumayı öğretmek için, diğeri saymak için. Ebced hesabında yanılmanın en yaygın sebeplerinden biri de bu iki sırayı karıştırmaktır. Örneğin hece sırasında üçüncü sırada duran ت, ebced değerinde 400'dür; çünkü onu belirleyen sıra قرشت kelimesindeki yeridir.

Doğu ve Batı: Meşrikî ve Mağribî değerler

Hisab el-cümmel İslam dünyasının her yerinde aynı biçimde uygulanmamıştır. İslam dünyasının doğusunda yaygın olan ve Türk, İran ve Hint geleneklerine de geçen sistem Meşrikî (Doğu) sistemdir; yukarıdaki tablo bu sisteme aittir. Kuzey Afrika ve Endülüs'te ise Mağribî (Batı) denen bir varyant yaygınlaşmıştır.

İki sistem harflerin çoğunda birebir aynıdır. Fark, altı harfin yerinin değişmesinden doğar. Mağribî gelenekte ezber kelimelerinin ikinci yarısı صعفض قرست ثخذ ظغش şeklindedir ve bu altı harf şu değerleri alır:

• ص: Doğuda 90, Batıda 60
• ض: Doğuda 800, Batıda 90
• س: Doğuda 60, Batıda 300
• ظ: Doğuda 900, Batıda 800
• غ: Doğuda 1000, Batıda 900
• ش: Doğuda 300, Batıda 1000

Bu yüzden Kuzey Afrika kaynaklı eski bir metinde verilen bir sayıyı okurken hangi sistemin esas alındığını bilmek gerekir. Türkiye'de ve Osmanlı mirasında kullanılan, sitemizdeki bütün hesapların da dayandığı sistem Meşrikî sistemdir.

Kur'ân'daki kesik harfler ve sayılar

Hisab el-cümmel söz konusu olduğunda sıkça sorulan bir konu da hurûf-ı mukattaa, yani bazı surelerin başında yer alan kesik harflerdir: الم, الر, حم, يس, طه gibi. Bu harfler 29 surenin başında bulunur ve tekrarlar çıkarıldığında 14 farklı harften oluşur.

Sonraki dönemlerde bazı müellifler bu harflerin ebced değerlerini hesaplamış, sayılar üzerinden yorumlar geliştirmiştir. Aritmetik olarak elbette her harf grubunun bir toplamı vardır; örneğin الم harflerinin değeri 1 + 30 + 40 = 71 eder. Ancak ana akım tefsir geleneği bu konuda temkinlidir. Müfessirlerin büyük kısmı kesik harfler hakkında çeşitli görüşleri aktarmakla birlikte, bunların kesin anlamının Allah katında olduğunu (Allahu a'lem) vurgular. Bu yüzden mukattaa harfleri üzerinden yapılan sayısal yorumlar bir kesinlik değil, ebced geleneğinin içindeki bir okuma denemesi olarak görülmelidir.

Yazmalarda, zîclerde ve tarihlerde

Hisab el-cümmel yalnızca isimlerin değerini bulmak için kullanılmadı; Hint kökenli rakamlar yaygınlaşmadan önce ve sonra da Arap harfleri bir sayı yazma aracı olarak iş gördü. Bunun en belirgin örneği astronomi tablolarıdır. Arapça ve Farsça yazılmış zîclerde (gök cisimlerinin konumlarını veren astronomi tabloları) derece ve dakika değerleri çoğu zaman harflerle yazılırdı; tablo sütunlarında rakam yerine ebced harfleri görmek olağandır.

Yazma eserlerde de benzer bir kullanım vardır: bazı nüshalarda sayfa ya da forma sıraları, bölüm numaraları ve sayılar harflerle gösterilir. Bir de tarih düşürme sanatı vardır: Arap, Fars ve Osmanlı şiirinde, harflerinin değeri toplandığında bir olayın yılını veren mısralar yazılmıştır. Kitabe ve mezar taşlarında bu tür mısralara rastlamak mümkündür. Böyle bir metni çözmek için de yine aynı sekiz kelimeyi bilmek yeterlidir.

Kısa soru-cevap

Hisab el-cümmel ile ebced aynı şey mi?

Evet, aynı sistemin iki adıdır. "Hisab el-cümmel" yöntemi, "ebced" ise ezber dizisini ve onunla anılan hesabı ifade eder.

Hece sırasını kullanarak hesap yapabilir miyim?

Hayır. Değerler yalnızca ebced sırasına göre verilir; hece sırasıyla sayı vermek yanlış sonuç doğurur.

Hangi sistemi kullanmalıyım?

Türk ve Osmanlı geleneğinde kullanılan, yerleşik tablolar ve isim hesaplarının dayandığı sistem Meşrikî sistemdir.

Sistemden isminize

Sekiz kelimeyi bilen herkes bir ismin toplam değerini bulabilir. Ama gelenekte bir ismi okumak, toplamı bulmakla bitmez: hangi harflerin ağır bastığı, toplamın hangi elemente ve yıldıza işaret ettiği ve isminizin annenizin ismiyle birlikte nasıl bir tablo çizdiği ayrı birer değerlendirme gerektirir. Kendi isminizin bu tablodaki yerini merak ediyorsanız, size özel analizinizi hemen yaptırabilirsiniz.

Not: Bu yazı, ebced ve hisab el-cümmel geleneğini kültürel ve tarihsel açıdan tanıtmak amacıyla hazırlanmıştır. Ebced yorumları geleneğe dayanır; dinî hüküm, kesin bilgi ya da geleceğe dair garanti niteliği taşımaz.